Foliarz – co to znaczy i skąd wzięło się to określenie?

Foliarz to potoczne, pejoratywne określenie osoby fanatycznie wierzącej w teorie spiskowe, pseudonaukę lub zjawiska paranormalne. Nazwa pochodzi od aluminiowej folii, z której w popkulturze wykonuje się czapeczki mające rzekomo chronić przed kontrolą umysłu. Skąd wzięło się to słowo i kiedy jego użycie jest uzasadnione?

Co znaczy słowo „foliarz”?

„Foliarz” oznacza osobę, która przyjmuje niepotwierdzone wyjaśnienia wydarzeń i przedstawia je jako fakty. Zwykle chodzi o przekonania dotyczące tajnych organizacji, ukrytej kontroli społeczeństwa, promieniowania, medycyny alternatywnej albo zjawisk paranormalnych.

Nie każda wątpliwość wobec decyzji władz czy opinii większości czyni kogoś foliarzem. Istotna jest skala oraz sposób argumentowania. Krytyczne pytanie można poprzeć źródłami, natomiast teoria spiskowa często pozostaje nieweryfikowalna. Brak dowodów bywa w niej przedstawiany jako dowód na to, że ktoś skutecznie ukrywa prawdę.

Określenie funkcjonuje przede wszystkim w języku potocznym i internetowym. Ma charakter oceniający, dlatego w rozmowie z konkretną osobą może zabrzmieć jak obelga – zwłaszcza gdy zastępuje rzeczową odpowiedź na jej argumenty.

Skąd pochodzi określenie „foliarz”?

Etymologia wiąże ten wyraz z aluminiową folią. W amerykańskich filmach, książkach i komiksach bohaterowie zakładają foliowe czapeczki, aby rzekomo odbijać fale elektromagnetyczne oraz chronić mózg przed kontrolą.

Motyw ten łączono między innymi z opowieściami o broni psychotronicznej, tajnych eksperymentach i sterowaniu ludzkimi myślami. W polszczyźnie do podstawy „folia” dodano przyrostek „-arz”, wskazujący osobę kojarzoną z określoną czynnością lub postawą. Tak powstał rzeczownik „foliarz”, a także wyrazy pokrewne: „foliarka”, „foliarstwo” czy „foliarski”.

„Foliarz” nie oznacza po prostu osoby sceptycznej. Odnosi się do kogoś, kto uporczywie przyjmuje teorie spiskowe albo pseudonaukowe wyjaśnienia mimo braku wiarygodnych dowodów.

Jakie poglądy przypisuje się foliarzom?

Zakres tego słowa jest szeroki, choć najczęściej pojawiają się podobne motywy. Foliarze mogą wierzyć, że światem kieruje tajny Rząd Globalny, a wydarzenia polityczne, kryzysy i epidemie są częścią zaplanowanego programu.

W czasie pandemii COVID-19 rozpowszechniło się określenie „plandemia”. Opisywało ono przekonanie, że pandemia została celowo wywołana lub wykorzystana przez rządy, koncerny i międzynarodowe instytucje. W niektórych wersjach tej opowieści przypisywano jej autorstwo właśnie Rządowi Globalnemu, który miał dążyć do podporządkowania społeczeństw.

Inne przykłady dotyczą rzekomego wpływu sieci 5G na ludzkie zachowanie, chemtrails, płaskiej Ziemi, sfałszowanego lądowania na Księżycu, Iluminatów albo tajnych planów wielkich korporacji. Część takich narracji łączy się z nieufnością wobec lekarzy, farmaceutów, szczepień i instytucji naukowych.

Warto rozdzielić dwa zjawiska: uzasadnioną krytykę decyzji publicznych oraz bezrefleksyjne powielanie sensacyjnych twierdzeń. Pytanie o bezpieczeństwo szczepionki lub rzetelność statystyk można rozstrzygać przez badania i dokumenty. Wiara w chipy wszczepiane przy szczepieniu należy już do narracji spiskowej.

Foliarz, szur i COVID-idiota – czym różnią się te określenia?

Te słowa bywają używane zamiennie, ale nie mają identycznego zakresu. „Foliarz” odnosi się głównie do wiary w teorie spiskowe. „Szur” lub „szurysta” może oznaczać osobę głoszącą dowolne skrajne, pseudonaukowe albo absurdalne poglądy.

„COVID-idiota” było określeniem używanym wobec osób, które podczas pandemii lekceważyły zagrożenie, ignorowały zalecenia sanitarne albo zaprzeczały istnieniu choroby. Jest ono jeszcze bardziej obraźliwe niż „foliarz”. Nie opisuje wyłącznie przekonań, lecz także oceniane negatywnie zachowanie.

Dlaczego teorie spiskowe zyskują popularność?

Tomasz Stawiszyński wskazywał, że teorie spiskowe porządkują chaos i dają poczucie kontroli. Gdy wydarzenia wydają się przypadkowe, trudne lub groźne, opowieść o ukrytym sprawcy dostarcza prostego wyjaśnienia.

Takie myślenie nie zawsze wynika z braku wykształcenia. Na podatność wpływają lęk, poczucie zagubienia, utrata zaufania do instytucji oraz potrzeba wskazania winnego. Człowiek łatwo dostrzega związki między faktami, nawet gdy są one przypadkowe – to naturalna skłonność poznawcza.

Internet wzmacnia ten mechanizm. Polski alt-internet tworzą setki tysięcy, a prawdopodobnie miliony użytkowników budujących własny obieg informacji. Zamknięte grupy i algorytmy rekomendacji mogą podsuwać materiały zgodne z wcześniejszymi przekonaniami, przez co każda kolejna publikacja wygląda jak potwierdzenie jednej wersji wydarzeń.

Facebook usuwał część treści negujących pandemię, lecz sama moderacja nie rozwiązuje problemu. Usunięcie wpisu może też utwierdzić jego autora w przekonaniu, że ktoś próbuje ukryć prawdę. Z tego powodu rozmowa o faktach wymaga sprawdzania źródeł, wskazywania błędów logicznych i unikania personalnych etykiet.

Jak używać słowa „foliarz”?

Wyraz pasuje do nieformalnej rozmowy, komentarza internetowego lub tekstu publicystycznego. W komunikacji urzędowej, naukowej i zawodowej lepiej zastąpić go opisem zachowania, na przykład „osoba rozpowszechniająca niezweryfikowane twierdzenia” albo „zwolennik teorii spiskowej”.

Rzeczownik ma rodzaj męskoosobowy. W liczbie pojedynczej powiemy: „foliarz”, „foliarza”, „foliarzowi”, „foliarzem”, „o foliarzu”. W liczbie mnogiej występują formy: „foliarze”, „foliarzy”, „foliarzom”, „foliarzami”, „o foliarzach”.

Zdanie „On jest foliarzem” ma wyraźnie oceniający charakter. Neutralniej zabrzmi: „On rozpowszechnia teorię, której nie potwierdzają wiarygodne źródła”. Taki opis pozwala ocenić konkretną tezę zamiast przypisywać człowiekowi stałą etykietę.